Πέμπτη, 8 Οκτωβρίου 2015

Τα παραθετικά των επιθέτων της λατινικής

·         Παραθετικά σχηματίζουν τα επίθετα, τα επιρρήματα αλλά και οι επιθετικές μετοχές.

Δεν έχουν όμως όσα δηλώνουν ύλη, τόπο ή χρόνο, μέτρο, συγγένεια ή καταγωγή, τέλεια ή αρνητική έννοια (immortalis -34, αθάνατος), προέρχονται από ουσιαστικά (sonorus-27, ηχηρός από το sonor) ή έχουν ως α΄ συνθετικό τις προθέσεις super-, per-, prae-. Εξαιρείται το praecox (25). 
·        

Α. Σχηματισμός:

α) Ο συγκριτικός βαθμός προκύπτει από την προσθήκη της κατάληξης -ior (για το αρσενικό και θηλυκό) και -ius (για το ουδέτερο) στο θέμα του επιθέτου, το οποίο το βρίσκουμε πάντα από τη γενική ενικού αν αφαιρέσουμε την κατάληξη -i (για τα 2κλιτα) και -is (για τα 3κλιτα)

αρσενικό + θηλυκό
ουδέτερο
(modestus, -a, -um)
(grandis, -is, -e)
(pulcher, -chra, -chrum)
(tener, -era, -erum)
(acer, acris, acre)
(celer, -eris, -ere)
modest -ior,
grand -ior,
pulchr -ior,
tener -ior,
acr -ior,
celer                  -ior,
modest -ius
grand -ius
pulchr -ius
tener -ius
acr -ius
celer                -ius


β) Ο υπερθετικός βαθμός, αντίστοιχα, προκύπτει από την προσθήκη της κατάληξης -issimus-issima-issimum στο θέμα της γενικής. Εξαιρούνται τα δευτερόκλιτα και τριτόκλιτα επίθετα που το αρσενικό γένος στην ονομαστική του ενικού λήγει σε -er. Σε αυτά τα επίθετα, για τον σχηματισμό του υπερθετικού, προσθέτουμε την κατάληξη -rimus-rima-rimum στην ονομαστική ενικού του αρσενικού γένους. 


θετικός
συγκριτικός
υπερθετικός
(modestus, -a, -um)
(grandis, -is, -e)
(pulcher, -chra, -chrum)
(tener, -era, -erum)
(acer, acris, acre)
(celer,- eris, -ere)
modest -ior, modest -ius
grand -ior, grand -ius
pulchr-ior, pulchr-ius
tener-ior, tener-ius
acr-ior, acr-ius
celer-ior, celer-ius
modest-issimus, -a, -um
grand-issimus, -a, -um
pulcher-rimus, -a, -um
tener-rimus, -a, -um
acer-rimus, -a, -um
celer-rimus, -a, -um


Αξιοπρόσεκτες παρατηρήσεις
·        Τα δευτερόκλιτα επίθετα που λήγουν σε -quus, -a, -um σχηματίζουν κανονικά τα παραθετικά,
π.χ. antiquus: antiquior, -ius/ antiquissimus, -a, -um (41)
·        Τα επίθετα facilis (36), difficilis, similis, dissimilis, humilis, gracilis σχηματίζουν τον υπερθετικό με την κατάληξη -limus, -a, -um (στο θέμα του θετικού) 

π.χ. facillimus, -a, -um
       simillimus, -a, -um
·        Τα επίθετα dexter, -tra, -trum (34) (= δεξιός) και sinister, -tra, -trum (= αριστερός) σχηματίζουν αντίστοιχα συγκριτικό dexterior, -ius και υπερθετικό dextimus και συγκριτικό sinisterior, -ius (γιατί τα επίθετα dexter και sinister σπανιώτερα απαντώνται και ως dexter, -era, -erum και sinister, -era, -erum)
·        Το επίθετο maturus, -a, -um (27) σχηματίζει ομαλό συγκριτικό maturior, maturius και υπερθετικόmaturissimus, -a, -um αλλά και maturrimus, -a, -um
·        Έχουν διπλό υπερθετικό:

exterus, -a, -um
exterior, -ius
extremus, -a, -um/ extimus,  -a, -um (25)
posterus, -a, -um
posterior, -ius
postremus, -a, -um/ postumus, -a, -um (48)
superus, -a, -um
superior, -ius
supremus, -a, -um/ summus, -a, -um (28)
inferus, -a, -um
inferior, -ius
infimus, -a, -um/ imus, -a,
-um


·        Τα δευτερόκλιτα επίθετα που πριν από την κατάληξη -us έχουν φωνήεν e, i, u σχηματίζουν τα παραθετικά τους περιφραστικά, με τη βοήθεια των παραθετικών του επιρρήματος magnopere
nimius, -a, -um
magis nimius, -a, -um
maxime nimius, -a, -um (25)


·        Παραθετικά επίθετα χωρίς θετικό βαθμό (γιατί σχηματίστηκαν από προθέσεις ή επιρρήματα):
(prae = εμπρός)
prior, -ius
primus, -a, -um (41)
(prope = κοντά)
propior, -ius
proximus, -a, -um








·        Επίθετα χωρίς συγκριτικό ή υπερθετικό βαθμό:

α. χωρίς συγκριτικό:

novus
(recentior, -ius)
novissimus, -a, -um(26)
sacer
(sanctior, -ius)
sacerrimus, -a, -um


β. χωρίς υπερθετικό:
alacer
alacrior (13)
iuvenis
iunior
senex
senior (40)


·        Όσα δευτερόκλιτα σύνθετα επίθετα λήγουν σε -ficus, -dicus, -volus σχηματίζουν παραθετικά σε -entior,-ius και -entissimus, -a, -um

beneficus
beneficentior, -ius
beneficentissimus, -a, -um(4)

·        Ανώμαλος σχηματισμός παραθετικών
bonus
melior, -us
optimus, -a, -um (41)
malus
peior, -ius
pessimus, -a, -um
magnus
maior, -ius
maximus, -a, -um (36)
parvus
minor, -us
minimus, -a, -um (27)
multi-ae-a
plures, (i)a
plurimi, -ae, -a (27)
inops
egentior, -ius
egentissimus, -a, -um (44): δανείζεται παραθετικά από το egens, -ntis


·        Του επιθέτου libens συναντούμε μόνο το επίρρημα libenter (30)


Β. Κλίση παραθετικών

α. Ο συγκριτικός των επιθέτων κλίνεται όπως των τριτοκλίτων δικαταλήκτων επιθέτων αλλά σχηματίζουν:

αφαιρετική ενικού, όλων των γενών, -e
ονομ., αιτιατ., κλητ. πληθ. ουδετέρου γένους -a
γενική πληθυντικού, όλων των γενών, -um 
Εξαιρείται ο συγκριτικός του multi,-ae,-a που είναι plures, plura/ pluria και στη γενική πληθυντικού κάνει plurium (όμοια και το complures -34

(Να θυμίσουμε ότι στα τριτόκλιτα επίθετα έχουμε: 
αφαιρετική ενικού, -i
πληθυντικός ουδετέρου, -ia
γενική πληθυντικού, -ium

ενώ στην τριτόκλιτη μετοχή του Ενεστώτα: αφαιρετική ενικού σε -e, αν είναι επιρρηματική, -i, αν είναι επιθετική μετοχή (ως επιθετικός προσδιορισμός) 
πληθυντικό ουδετέρου, ονομαστική, αιτιατική και κλητική, -ia
γενική πληθυντικού όλων των γενών -ium

β. Ο υπερθετικός των επιθέτων κλίνεται όπως των δευτεροκλίτων τρικαταλήκτων επιθέτων. Παραθέτουμε την κλίση ενός επιθέτου στον συγκριτικό βαθμό. 


Ενικός Αριθμός


αρσενικό + θηλυκό
ουδέτερο
Ονομ.
Γεν.
Δοτ.
Αιτ.
Κλητ.
Αφαιρ.
melior
melioris
meliori
meliorem
melior
meliore
melius
melioris
meliori
melius
melius
meliore



Πληθυντικός Αριθμός


αρσενικό + θηλυκό
ουδέτερο
Ονομ.
Γεν.
Δοτ.
Αιτ.
Κλητ.
Αφαιρ.
meliores
meliorum
melioribus
meliores
meliores
melioribus
meliora
meliorum
melioribus
meliora
meliora
melioribus


Δεν υπάρχουν σχόλια: